Słownik

Dla nas to jeden z fundamentów długiego życia.

Nie musi być wielki: wnuki, ogród, rękodzieło, sprawa, w którą wierzysz.

Dlaczego to działa. Cel wyciąga cię z łóżka i z domu, każe się ruszać, trzyma cię wśród ludzi i łagodzi stres: ten sam kłopot waży mniej, gdy służy czemuś, na czym ci zależy. W dużych badaniach starszych osób ci z najsilniejszym poczuciem celu mieli w kolejnych latach o ponad połowę niższą śmiertelność niż ci z najsłabszym.

Dwóch nauczycieli, dwa spojrzenia. Dla Ketuta Arsany cel w życiu jest jak cel w grze: wkładasz całą uwagę i energię w to, żeby go osiągnąć, a każdy problem po drodze jest lekcją. Srikumar Rao ujmuje to ostrzej: każdy dzień to twoje życie w miniaturze, więc warto przeżyć go w pełni i promiennie, przynajmniej przez jakąś jego część.

Jak znaleźć swój. Zapytaj siebie, czym chcesz się zajmować, nawet gdyby nikt ci za to nie płacił, komu jesteś potrzebny i co chcesz dać innym, kiedy kiedyś spojrzysz wstecz. Cel może się zmieniać z kolejnymi etapami życia; ważne, żeby go mieć.

„Jaki jest twój cel w życiu. Ja to tak nazywam: co jest celem w twoim życiu, ten cel. I wtedy, tak jak w piłce nożnej, musisz znaleźć bramkę.”

Ketut Arsana · Ubud, wrzesień 2023

„Cel to nie dodatek. Cel to główna myśl tego, jak przygotowujesz się do długiej starości.”

Felipe Salech · Santiago, kwiecień 2024

Żaden nie mówi wszystkiego, więc trend na przestrzeni lat mówi więcej niż pojedynczy wynik.

Plan, którego trzymasz się przez czterdzieści lat, wygrywa z idealnym, który porzucasz po czterech miesiącach. Równowaga to część protokołu.

Co to znaczy. Większość medycyny długowieczności ma utrzymać cię w zdrowiu do końca normalnego życia. Radykalne wydłużenie życia chce przesunąć sam koniec: nie 85 dobrych lat, ale 120, 150 albo więcej. Najdłużej żyjąca osoba w udokumentowanej historii, Jeanne Calment, dożyła 122 lat; ta dziedzina pyta, czy to musi być granica.

Główne drogi. Terapia genowa, która daje komórkom nowe albo lepiej działające geny. Częściowe przeprogramowanie, które cofa wiek komórki, nie zacierając tego, jakiego jest rodzaju. Wymiana zużytych części: narządy wyhodowane w laboratorium, wydrukowane albo pobrane od świń hodowanych w tym celu. I, jako plan awaryjny, krionika: przechowywanie ciała lub mózgu w bardzo niskiej temperaturze w nadziei, że przyszła medycyna zdoła je naprawić.

Stan badań. Nie wykazano jeszcze, żeby którakolwiek z tych dróg wydłużała ludzkie życie. U myszy częściowe przeprogramowanie przywróciło wzrok starym zwierzętom i pomogło myszom z chorobą przedwczesnego starzenia żyć dłużej. Od 2024 roku chirurdzy przeszczepiają świńskie nerki żywym pacjentom. Najodważniejsza część tej dziedziny przesuwa się z laboratorium w stronę kliniki.

„Czy więc jesteśmy bliżej? Tak. Tak. Zdecydowanie jesteśmy bliżej … Ale czy jesteśmy blisko? Myślę, że jesteśmy niewiarygodnie blisko.”

Liz Parrish · Dublin, sierpień 2023

„Prawda jest taka, że tak naprawdę nie wiem, co w końcu zadziała. Powiedziałbym, że są rzeczy, które naprawdę wyglądają, jakby absolutnie mogły wydłużyć życie o jakieś 10, 20, 30 lat, sam nie wiem, mniej więcej. Naprawdę nie wiemy.”

Dane Gobel · Waszyngton, czerwiec 2024

„Czy więc technologie CRISPR i naprawdę radykalne interwencje mogłyby wydłużyć nasze życie, maksymalną długość życia? I być może. Czuję, że w świetle naszych badań to mogłoby być całkiem możliwe.”

Steve Horvath · Dublin, sierpień 2023

Na Mapie to most prewencji, złota nić przechodząca przez wszystkie pozostałe poziomy.

Dlaczego królowa. Większość tego, co przedwcześnie kończy życie (choroby serca, wiele nowotworów, cukrzyca typu 2), narasta po cichu latami, zanim zacznie boleć. Gdy wykryje się je wcześnie, wiele z nich można leczyć, a nawet cofnąć; gdy późno, medycyna często może je już tylko spowolnić. Prewencja to najtańsza i najłagodniejsza medycyna, jaka istnieje.

Od opieki nad chorymi do opieki nad zdrowiem. Większość systemów ochrony zdrowia dostaje pieniądze za leczenie chorób, a nie za utrzymywanie ludzi w zdrowiu, więc działa dopiero wtedy, gdy coś się zepsuje. Medycyna długowieczności zaczyna wcześniej: mierzy, jak się starzejesz, wychwytuje zagrożenia, póki są małe, i reaguje, póki jest jeszcze czas. To jest zmiana w systemie, do której chcemy się przyczynić.

Co możesz zrobić. Poznaj swoje liczby: ciśnienie krwi, poziom cukru we krwi, cholesterol oraz badania przesiewowe właściwe dla twojego wieku i historii chorób w rodzinie. Dodaj to, co pasuje do ciebie, na przykład skan całego ciała, badanie genomu albo nowsze biomarkery. A potem działaj na podstawie tego, co znajdziesz, razem z lekarzem, któremu ufasz.

„Próbuję po prostu sprawić, żeby wszystko było bardziej racjonalne, zamiast … gonić konie, kiedy już uciekły ze stajni, te choroby. No to zróbmy stajnię przyjemniejszą i trzymajmy w niej konie. I nie musimy niczego gonić.”

Dave Gobel · Waszyngton, czerwiec 2024

„To bardzo proste. Jeśli zdołamy zapobiec twojej śmierci na raka albo chorobę serca, czyli dwie główne przyczyny zgonów, będziesz żyć znacznie dłużej i zdrowiej.”

Craig Venter · San Diego, maj 2024

„Żeby naprawdę zaradzić złemu stanowi zdrowia, przesunąć cały model w stronę paradygmatu zdrowia o wiele bardziej nastawionego na zapobieganie.”

Tina Woods · Okinawa, październik 2023

Czym jest Live Beyond. Zaczęło się od wyprawy: ojciec i syn, rok w drodze, 39 krajów i stanów, ponad 100 naukowców, lekarzy, uzdrowicieli i ekspertów. Powstają z niej film, Live Beyond: Father and Son on a Quest for Longevity, i książka, Live Beyond: How to Win Your Longevity Game, stworzone po to, by zainspirować pierwsze 100 milionów ludzi.

Na czym polega to rzecznictwo. Najpierw inspiracja, potem miejsce, do którego można przyjść: ten Hub, w sześciu językach, z ekspertami mówiącymi własnymi słowami, Mapą Długowieczności i tym Słownikiem. Następna będzie aplikacja Live Beyond Journey, na jedną minutę dziennie. Nasza podwójna obietnica: dajemy ludziom siłę, by żyli pełniej i dłużej, a tej dziedzinie siłę, by rosła.

Co dalej. Co roku nowy film albo serial, za każdym razem dla innych ludzi: długowieczność, która zaczyna się, zanim się urodzisz, dla rodziców; kluby biohackingu na całym świecie, dla młodych; Igrzyska Długowieczności, w których dziesięć bardzo różnych osób przez sześć miesięcy pracuje z piętnastoma ekspertami. Każdy z nich powstanie po to, by dotrzeć do kolejnych 100 milionów ludzi.

Twoja rola. Ucz się długowieczności, żyj nią i rozmawiaj o niej: z rodziną, z przyjaciółmi i ze swoim lekarzem. Domagaj się medycyny długowieczności tam, gdzie mieszkasz. I dołącz do Kręgu Założycielskiego, żeby razem z nami budować ten ruch.

„Myślę, że możemy osiągnąć LEV, pod warunkiem że ludzie będą domagać się dostępu, będą potrafili zobaczyć siebie w przyszłości i zechcą finansować tę technologię.”

Liz Parrish · Dublin, sierpień 2023

„To zabawne, dziedzinę długowieczności jeszcze dziesięć lat temu ludzie nazywali zaściankiem. … Ale teraz jest o wiele lepiej, bo mamy o wiele więcej zainteresowanych ludzi. Ludzi takich jak ty, którzy starają się przekazać to szerokiej publiczności.”

Brian Kennedy · Singapur, październik 2023

Jak to działa. Zwykle prawie cały tlen we krwi przenoszą czerwone krwinki. W komorze ciśnienie podnosi się mniej więcej dwukrotnie, a ty oddychasz czystym tlenem, więc tlen rozpuszcza się też w osoczu, tak jak gaz pozostaje rozpuszczony w zamkniętej butelce. Ten dodatkowy tlen dociera tam, gdzie krążenie jest słabe, a krótkie wahania jego poziomu są dla ciała sygnałem, żeby budowało nowe drobne naczynia krwionośne.

Co wiadomo. To standardowe leczenie choroby dekompresyjnej u nurków, zatrucia tlenkiem węgla i ran cukrzycowych. Profesor Shai Efrati i jego zespół z Sagol Center for Hyperbaric Medicine w Izraelu opublikowali badania, w których seria sesji poprawiła pracę mózgu po udarze i urazie mózgu oraz złagodziła objawy u weteranów z PTSD, którym nie pomogły inne terapie. W ich niewielkim badaniu z udziałem starszych osób telomery w komórkach krwi po 60 sesjach były dłuższe. Shai Efrati powiedział Markowi, że widzi, jak ta metoda pomaga także w depresji.

Zanim zaczniesz. Pełna kuracja to zwykle od 40 do 60 sesji, więc sporo kosztuje. Twoje uszy muszą umieć wyrównywać ciśnienie, a niektóre choroby płuc i leki ją wykluczają, dlatego zaczyna się od lekarza.

„Badania, które widzimy, na przykład profesora Efratiego z Izraela, pokazują świetne wyniki w zespole stresu pourazowego, także u sportowców, także u osób z problemami z demencją.”

Evelyne Bischof · Szanghaj, grudzień 2023

Jak to działa. W każdym mitochondrium, elektrowni komórki, enzym zwany oksydazą cytochromu c pochłania światło czerwone i bliską podczerwień. Światło uwalnia go od tlenku azotu, który go spowalniał, więc komórka wytwarza więcej ATP, czyli energii, i wysyła sygnały, które wyciszają stan zapalny i pomagają w naprawie. Naukowcy nazywają to fotobiomodulacją.

Jakie światło do czego. Ludzie często mówią o częstotliwości; urządzenie podaje długość fali, w nanometrach. Czerwień, 630 do 670: koloryt skóry, drobne zmarszczki, gojenie ran, włosy. Bliska podczerwień, 810 do 880: regeneracja mięśni, ból stawów, głębsze tkanki. Wiele paneli łączy jedno i drugie. Krótsze, niebieskie światło stosuje się przy trądziku, to zupełnie inne zadanie.

Co wiadomo. Najlepsze dowody dotyczą skóry, wypadania włosów, owrzodzeń jamy ustnej w trakcie leczenia nowotworów i niektórych rodzajów bólu. Obietnice, które wykraczają poza to, wyprzedzają badania. Kilka minut z właściwej odległości, kilka razy w tygodniu, z osłoniętymi oczami.

„Te kompleksy białkowe to receptory światła. Niektóre z nich to receptory światła czerwonego, niektóre podczerwieni, bliskiej podczerwieni, a jeden z nich to receptor UV.”

Olivia Lesslar · Singapur, luty 2024

Jak to działa. W komorze jest około 25 centymetrów wody z kilkuset kilogramami rozpuszczonej soli Epsom, czyli siarczanu magnezu, tak gęstej, że unosisz się bez żadnego wysiłku. Woda i powietrze mają temperaturę skóry, około 35 stopni, a zamknięta pokrywa odcina całe światło i dźwięk. Gdy przez zmysły nie dociera prawie nic, mózg się wycisza i dryfuje w stronę stanu między czuwaniem a snem.

Co daje. Małe badania pokazują mniej stresu, lęku i napięcia mięśni oraz lepszy nastrój i sen, nawet po jednej godzinie. Osoby medytujące korzystają z niego, bo umysł szybko się uspokaja; inni dla odmiennych stanów, które przychodzą po jakimś czasie. W Stealing Fire Kotler i Wheal opisują Mind Gym Navy SEALs, gdzie komory do floatingu pomagają żołnierzom wejść w stan głębokiego skupienia, a kursy językowe skracają się z sześciu miesięcy do sześciu tygodni.

Za pierwszym razem. Zwykle to godzina. Przed wejściem prysznic, zatyczki do uszu i uważaj, żeby sól nie dostała się do oczu. Niektórzy potrzebują dwóch, trzech sesji, zanim umysł odpuści.

„W komorze do floatingu jest około 10 cali wody, 800 funtów soli Epsom, a chodzi o to, że odcinasz wszystkie zmysły.”

Nadeem Jiwani · Markham, Kanada, lipiec 2024

Jak to działa. W temperaturze od 80 do 100 stopni skóra się nagrzewa, serce przyspiesza jak przy umiarkowanym wysiłku, a naczynia krwionośne się rozszerzają. Komórki odpowiadają na ciepło, wytwarzając białka szoku cieplnego, ekipy naprawcze, które na nowo zwijają uszkodzone białka (zob. Zwijanie białek). Gdy powtarzasz to często, trenujesz naczynia krwionośne, obniżasz ciśnienie i wyciszasz stan zapalny: wśród tych samych fińskich mężczyzn ci, którzy chodzili najczęściej, mieli najniższe CRP, wskaźnik stanu zapalnego we krwi.

Liczby. Badanie z Kuopio śledziło 2315 fińskich mężczyzn w średnim wieku przez około 20 lat. W porównaniu z jedną sesją w tygodniu cztery do siedmiu sesji wiązało się z o 40% mniejszą liczbą zgonów z jakiejkolwiek przyczyny i mniej więcej o połowę rzadszą śmiercią z powodu chorób serca. Późniejsze analizy tej samej grupy wykazały też niższe ryzyko demencji i udaru. To silny związek, a nie dowód: ludzie, którzy mogą chodzić do sauny codziennie, mogą różnić się od innych także pod innymi względami.

Bezpiecznie. Piętnaście do dwudziestu minut, woda przed i po, bez alkoholu, a jeśli masz problemy z sercem, najpierw porozmawiaj z lekarzem. Schłodzenie, pod zimnym prysznicem albo w zimnej wodzie, to część rytuału.

Jak to działa. Zimno na skórze wywołuje gwałtowny wdech, gonitwę serca i falę noradrenaliny. Po minucie, dwóch ciało odzyskuje kontrolę: oddech zwalnia, a w głowie się rozjaśnia. Gdy robisz to regularnie, szok jest coraz mniejszy, a brunatna tkanka tłuszczowa, która spala energię, żeby wytwarzać ciepło, staje się bardziej aktywna.

Tradycja. W Polsce zimowych pływaków nazywa się morsami: grupy w każdą zimową niedzielę wchodzą do morza albo do przerębli na zamarzniętym jeziorze. Finowie idą z sauny prosto do lodowatej wody.

Bezpiecznie. Najgroźniejsza jest pierwsza minuta, z powodu gwałtownego wdechu. Wchodź powoli, trzymaj głowę nad wodą, nigdy nie wchodź sam do otwartej wody i wyjdź, zanim zaczniesz mocno drżeć.

Robi je profesjonalista, z kremem znieczulającym, kilka razy w roku, a nie co tydzień.

Jak to działa. Dermapen albo dermaroller z cienkimi igłami robi tysiące kanalików głębokich na ułamek milimetra. Skóra traktuje je jak rany i zamyka je w ciągu kilku godzin, a przez kolejne tygodnie odkłada nowy kolagen i elastynę. Dlatego efekty narastają powoli, przez dwa, trzy miesiące.

W połączeniu z innymi zabiegami. Przez otwarte kanaliki głębiej dociera to, co nakłada się na skórę: kwas hialuronowy, twoje własne osocze bogatopłytkowe albo egzosomy. Mikroigłowa radiofrekwencja dodaje ciepło na końcówkach igieł, żeby mocniej napiąć skórę.

W przeciwieństwie do wypełniaczy nie zmieniają kształtu twarzy; zmieniają to, jak skóra wygląda i jaka jest w dotyku.

Jak to działa. Cienka igła albo urządzenie z wieloma igłami umieszcza maleńkie kropelki tuż pod powierzchnią skóry twarzy, szyi albo dłoni. Kwas hialuronowy przyciąga wodę i wypełnia skórę od środka. Polinukleotydy, oczyszczone fragmenty DNA, stosuje się, żeby wyciszyć skórę i wspierać jej regenerację.

Dlaczego egzosomy. Egzosomy to maleńkie pęcherzyki, za pomocą których komórki, przede wszystkim macierzyste, wysyłają instrukcje innym komórkom: wytwarzaj kolagen, wycisz stan zapalny, naprawiaj. W przypadku skóry wstrzykuje się je albo nakłada zaraz po mikroigłowaniu lub laserze, żeby dotarły głębiej. Niedawny przegląd badań na ludziach wykazał mniej zmarszczek, lepsze nawilżenie, bardziej wyrównany koloryt i więcej kolagenu. Badania są małe i krótkie, a produkty bardzo się od siebie różnią, dlatego żaden nie jest jeszcze zatwierdzonym lekiem i dlatego tak ważne jest, skąd pochodzą.

Czego się spodziewać. Zwykle dwie lub trzy sesje w odstępie kilku tygodni, potem uzupełnienie co kilka miesięcy. Drobne grudki i siniaki znikają w ciągu kilku dni. Idź do lekarza, nie do salonu kosmetycznego. Starsza, szersza kategoria, mezoterapia, polega na wstrzykiwaniu najróżniejszych mieszanek i ma za sobą niewiele dowodów.

Wiele z nich działa jak mikroigłowanie, przez kontrolowany mikrouraz, który skóra naprawia.

Główne rodzaje. Lasery ablacyjne usuwają bardzo cienką wierzchnią warstwę, żeby odrosła świeża skóra. Lasery frakcyjne działają na tysiące maleńkich kolumn, a skórę między nimi zostawiają nietkniętą, więc gojenie idzie szybciej. Lasery na przebarwienia rozbijają ciemne plamy na drobiny, które organizm usuwa. Lasery naczyniowe zamykają drobne czerwone naczynka.

Po zabiegu. Zaczerwienienie przez kilka dni i ochrona przed słońcem przez kilka tygodni, bo nowa skóra łatwo się pali i ciemnieje. Przy ciemniejszej karnacji ustawienia trzeba dobierać szczególnie ostrożnie.

Jak to działa. W każdym pęcherzyku są informacyjne RNA, czynniki wzrostu i białka sygnałowe. Komórka, która go odbiera, wchłania pęcherzyk i zmienia to, co robi: wytwarza kolagen, wycisza się, naprawia. Amy Killen nazywa to nową instrukcją obsługi dla twoich komórek.

Gdzie się je stosuje. Na skórę i włosy po mikroigłowaniu albo laserze, w zastrzykach do ścięgien i kolan oraz w kroplówkach na całe ciało. Sandy Kaufmann przyjmuje je co miesiąc.

Zanim spróbujesz. Żaden produkt z egzosomami nie jest jeszcze zatwierdzonym lekiem, a produkty bardzo się od siebie różnią, więc zapytaj, skąd pochodzą, kto je wyprodukował i jak je przebadano.

„Twoje komórki pochłoną te pęcherzyki zewnątrzkomórkowe, a to przeprogramowuje sposób, w jaki działają. Więc w zasadzie dajesz swoim komórkom nową instrukcję obsługi.”

Amy Killen · Salt Lake City, maj 2024

Niektóre zastosowania są dawno sprawdzone, jak przeszczep szpiku w nowotworach krwi; wiele klinik obiecuje dużo więcej, niż pokazują badania.

Co przyjęła Liz Parrish. W 2015 roku przyjęła dwa geny: telomerazę, która wydłuża ochronne końcówki chromosomów, i folistatynę, dla mięśni i wrażliwości na insulinę. Kolejne geny, o których mówi, to klotho, którego aktywność z wiekiem przewidywalnie spada, oraz PGC-1α, który pomaga mitochondriom wytwarzać energię.

Stan badań. Terapie genowe są zatwierdzone w kilku rzadkich chorobach dziedzicznych wywołanych przez jeden wadliwy gen. Przeciwko samemu starzeniu nie zakończono jeszcze żadnego badania, więc pozostaje eksperymentalna i to ją trzeba najuważniej obserwować pod kątem bezpieczeństwa.

Skąd pochodzi. W próbce gleby z Wyspy Wielkanocnej, Rapa Nui, naukowcy znaleźli bakterię, która wytwarza tę cząsteczkę, i nazwali ją od nazwy wyspy.

Jak to działa. Każda komórka ma przełącznik, mTOR, który odczytuje, ile jest wokół niej pożywienia. Gdy jedzenia jest dużo, mówi: buduj, rośnij, dziel się, wytwarzaj białko. Rapamycyna go przycisza, a komórka przechodzi na sprzątanie, zwane autofagią: zamyka stare i zepsute części w pęcherzyku i przetwarza je. Dokładnie to samo robi post.

Stan badań. Wydłużyła życie drożdży, nicieni, muszek owocowych i myszy, nawet gdy zaczęto ją podawać późno w życiu. Dog Aging Project testuje ją na psach domowych. U ludzi małe badania niskich dawek przyjmowanych raz w tygodniu sprawdzają jej wpływ na odporność, mięśnie i samopoczucie. Skutki uboczne to m.in. owrzodzenia w jamie ustnej, a przy wyższych dawkach osłabiona odporność, więc przepisać ją musi lekarz.

Jak to działa. Metformina sprawia, że wątroba uwalnia mniej cukru, a ciało lepiej reaguje na insulinę, i działa jednocześnie na kilka cech starzenia. Nir Barzilai podkreśla jeszcze jedno: obniża hormon wzrostu, którego potrzebujesz, kiedy rośniesz, a nie wtedy, gdy ciało zaczyna się psuć. Około 3 do 6% ludzi jej nie toleruje.

TAME. Około 3000 osób w wieku od 65 do 79 lat, żeby sprawdzić, czy metformina opóźnia choroby serca, nowotwory, demencję i śmierć, wszystko naraz. FDA zaakceptowała projekt badania w 2015 roku. Wciąż czeka ono na finansowanie, bo nikt nie zarobi na generycznej tabletce, która kosztuje grosze. Jeśli zadziała, każdy kolejny lek na długowieczność zyska ścieżkę do zatwierdzenia.

Jak to działa. Po posiłku jelita uwalniają GLP-1 i GIP. Hormony te mówią trzustce, żeby wydzielała insulinę tylko wtedy, gdy cukier jest wysoki, spowalniają opróżnianie żołądka i dają mózgowi sygnał sytości. Leki naśladują te sygnały, ale działają przez tydzień, a nie przez kilka minut. Tirzepatyd (Mounjaro) naśladuje oba; semaglutyd tylko GLP-1. Nowsze dodają trzeci hormon, glukagon.

Więcej niż waga. W dużych badaniach zmniejszały liczbę zawałów, udarów i przypadków pogorszenia pracy nerek oraz obniżały CRP, wskaźnik stanu zapalnego we krwi. Duże analizy dokumentacji medycznej powiązały je z rzadszą demencją i chorobą Parkinsona, ale w 2025 roku dwa duże badania wykazały, że semaglutyd nie spowalnia wczesnej choroby Alzheimera, więc pytanie o mózg pozostaje otwarte. Bada się je też w leczeniu uzależnienia od alkoholu i innych uzależnień.

Płodność. Lekarze mówią już o dzieciach GLP-1. Kobiety z zespołem policystycznych jajników często znów zaczynają owulować, gdy chudną, a u mężczyzn utrata wagi podnosi testosteron i może poprawić jakość nasienia. Dwie rzeczy warto wiedzieć: tirzepatyd może osłabić działanie tabletek antykoncepcyjnych w pierwszych tygodniach, a leki te odstawia się na długo przed planowaną ciążą. Porozmawiaj z lekarzem.

Haczyk. Na początku częste są nudności. Spora część utraconej wagi może pochodzić z mięśni, jeśli nie trenujesz siłowo i nie jesz dość białka, a po odstawieniu waga zwykle wraca.

„Pierwszym prawdziwym lekiem na długowieczność jest pewnie coś w rodzaju Wegovy albo Mounjaro, szczerze mówiąc.”

Dane Gobel · Waszyngton, czerwiec 2024

Dlaczego to ważne. Jajniki starzeją się od dwóch do pięciu razy szybciej niż reszta ciała, a gdy w menopauzie przestają pracować, estrogen, progesteron i duża część testosteronu kobiety spadają jednocześnie. Amy Killen mówi, że jajniki nadają tempo całemu ciału: kiedy przestają działać, naczynia krwionośne, kości, mięśnie i mózg starzeją się szybciej. U mężczyzn testosteron spada powoli, o około 1% rocznie od 35. lub 40. roku życia, u niektórych szybciej.

Co daje. U kobiet, które zaczynają w okolicy menopauzy, Amy Killen opisuje o 30 do 50% mniej chorób sercowo-naczyniowych, mniej choroby Alzheimera i demencji naczyniowej oraz o 40 do 50% mniej osteoporozy, a to ważne, bo po złamaniu biodra w starszym wieku mniej więcej co czwarta osoba umiera w ciągu roku. U mężczyzn, którzy jej potrzebują: więcej mięśni, mniej tłuszczu trzewnego, niższe ryzyko chorób serca. W 2023 roku duże badanie TRAVERSE wykazało, że testosteron nie zwiększał liczby zawałów ani udarów u mężczyzn z jego niskim poziomem.

Dawny strach. W 2002 roku badanie Women’s Health Initiative powiązało hormony z rakiem piersi, zawałami i udarami. Stosowano w nim syntetyczne hormony, u kobiet średnio ponad dziesięć lat po menopauzie. Gdy terapię zaczyna się wcześnie, obraz jest inny: Amy Killen wskazuje metaanalizę dziesięciu badań, w której kobiety przyjmujące estrogen miały o 22% mniej przypadków raka piersi. W listopadzie 2025 roku FDA usunęła ostrzeżenia w czarnej ramce z hormonalnej terapii menopauzalnej.

Jak się to robi. Hormony bioidentyczne, czyli te same cząsteczki, które wytwarza ciało, w plastrach, żelach, tabletkach albo zastrzykach, dawkowane według badań krwi, w tym wolnego testosteronu, a nie tylko całkowitego. Gdy zaczniesz przyjmować testosteron, twoja własna produkcja ustaje, więc to na całe życie. Młodsi mężczyźni mogą czasem zamiast tego podnieść własny poziom enklomifenem albo hCG.

„Jajniki są jak strażnicy tempa twojego ciała. Starzeją się mniej więcej od dwóch do pięciu razy szybciej niż inne narządy.”

Amy Killen · Salt Lake City, maj 2024

Skąd ta moda. Peptydy to własni posłańcy organizmu, krótkie białka, które każą komórkom się goić, rosnąć, spalać tłuszcz albo spać. Media społecznościowe sprzedają je jako drogę na skróty przy kontuzjach, do budowy mięśni, dla skóry i długowieczności, często przez strony, które oznaczają je jako przeznaczone wyłącznie do celów badawczych, żeby pozostać poza zasięgiem prawa.

Które są zatwierdzone. Zatwierdzone leki peptydowe to m.in. insulina; semaglutyd i tirzepatyd (Mounjaro) na cukrzycę i nadwagę; teryparatyd na osteoporozę; tesamorelina, dzięki której ciało uwalnia własny hormon wzrostu, a która zmniejsza głęboki tłuszcz brzuszny; bremelanotyd na obniżone libido u kobiet; oraz oktreotyd i leuprorelina na zaburzenia hormonalne. Tymozyna alfa-1, która wzmacnia układ odpornościowy, jest zatwierdzona w ponad 30 krajach, choć nie w USA ani w UE. BPC-157 nie jest zatwierdzonym lekiem. W 2026 roku komitet doradczy FDA niewielką większością głosów zarekomendował, by apteki mogły go przygotowywać jako lek recepturowy; FDA jeszcze nie podjęła decyzji.

Dlaczego producent ma znaczenie. Peptyd to duża, delikatna cząsteczka. Jak tłumaczy Avi Roy, właściwa kolejność aminokwasów nie wystarczy: muszą być prawidłowo połączone i zwinięte, inaczej organizm wchłonie je inaczej albo staną się czymś innym (zob. Zwijanie białek). Gdy dał do zbadania peptyd z szarej strefy, w fiolkach było niewiele prawdziwej substancji. Kupuj tylko to, co wyprodukował producent o jakości farmaceutycznej, przez lekarza i z badaniami krwi.

Jak to działa. Przez kilka godzin lek rozluźnia utarte schematy mózgu i wycisza lęk. W bezpiecznym pomieszczeniu, z terapeutą u boku, można przyjrzeć się bolesnym wspomnieniom i nie dać się im przytłoczyć, a w mózgu powstają nowe połączenia. Mózg pozostaje bardziej otwarty na zmianę przez kolejne dni lub tygodnie i właśnie wtedy odbywa się integracja.

Stan badań. Terapia PTSD wspomagana MDMA doszła do badań późnej fazy; w 2024 roku FDA zażądała kolejnego badania przed jej zatwierdzeniem. Psylocybina jest w badaniach późnej fazy w depresji. Od 2023 roku Australia pozwala specjalnie upoważnionym psychiatrom przepisywać obie. Esketamina, odmiana ketaminy, jest zatwierdzona w depresji lekoopornej.

„Te psychodeliki jako leki to nie cudowny środek. To nie panaceum. To nie jest tak, że łykasz tabletkę i wszystko jest lepiej albo zjadasz grzyba i wszystko jest lepiej.”

Nick Brüss · Palm Springs, maj 2024

Emocję czuje się w tym miejscu ciała, w którym siedzi, nadaje się jej kształt albo kolor i pozwala jej zostać, aż się uspokoi.

Dlaczego ciało. Stres i dawny ból żyją też w ciele: we wstrzymanym oddechu, w spiętych ramionach, w ściśniętym brzuchu. Terapia rozmową potrafi je zrozumieć. Terapia somatyczna pozwala też ciału je poczuć i puścić, żeby układ nerwowy mógł się uspokoić.

Jak wygląda sesja. Najpierw rozmawiacie: o tobie, o twojej relacji z ciałem i o intencji na tę sesję. Potem przechodzisz na stół do masażu, gdzie rozmowa trwa dalej przez dotyk i pracę z ciałem, a Mya oddycha razem z tobą, aż twój oddech zwolni i zejdziesz głębiej w ciało. Na koniec zostawia cię w spokoju na cichą integrację, żeby nie trzeba było wsiadać do autobusu w chwili, gdy coś się otworzyło.

Dlaczego to takie niezwykłe. To takie proste, mówi Mya: wszystko robimy ciałem, a przy uzdrawianiu nikt nie pyta, jak ono się czuje. Kontakt z ciałem i umysłem widzi jako autostradę do dodatkowych lat życia. Badania są młodsze niż w przypadku terapii rozmową, ale ich przybywa, zwłaszcza w leczeniu traumy.

„Podczas moich sesji łączę oddech, dotyk, pracę z ciałem i tradycyjną terapię rozmową.”

Mya Thieme · Formentera, sierpień 2024

„Już samym tym możemy dodać sobie tyle lat życia, po prostu będąc w kontakcie ze sobą, ze swoim ciałem, ze swoim umysłem. Myślę, że to jak autostrada do dodatkowych lat twojego życia.”

Mya Thieme · Formentera, sierpień 2024